Adolescenten

JEUGDBOEKEN NR. 7, SEPTEMBER 2023

Anna van Praag: Jona

door Henk van Viegen

Anna van Praag koos begin jaren 2010 (met Kom hier Rosa – Lemniscaat 2012) voor een wat oudere doelgroep en het lijkt erop dat dit haar het beste ligt. Er zitten wel nog wat elementen van de traditionele plotopbouw voor 9-plussers in haar nieuwe roman Jona. De basis is een groepje (wel pubers, eindexamenleerlingen havo) dat in goeie harmonie, met nu en dan een crisisje, een geheim ontraadselt. Dat het boek in geen enkel opzicht ouderwets aanvoelt, komt door de sterke plotopbouw, de wisseling in perspectief waarin nergens herhaling van een scène optreedt en de heldere, diepgaande typering van de drie hoofdpersonages, de klasgenoten Jona, Elin en Lucas én Jona’s vader. Echt eigen karakters zijn het, met de meeste ontwikkeling bij Jona, niet voor niets de titelpersoon. Elin is vanaf het begin al een vrij stabiele figuur, met een prettige thuissituatie, maar op school valt ze buiten de groep bepalende meisjes. Lucas is zijn eigen laconieke zelf, die ondanks zijn reserves geniet van de onverwachte samenwerking.
 
De thuissituaties zijn zeer verschillend. Elin is de dochter van twee vrouwen, Lucas is de geadopteerde zoon van twee wel- en ruimdenkende, hartelijke intellectuelen en Jona de zoon van een starre weduwnaar. Elin en Lucas hoeven zich niet erg af te zetten tegen hun ouders, hoewel de schrijfster wel geraffineerd kleine dingetjes laat zien. Bij Elin bijvoorbeeld dat ze bij Lucas gewone lasagne eet, terwijl er thuis veganistisch gegeten wordt. Wat ze gemeen blijken te hebben, zo constateren ze op een bepaald moment, is dat ze alle drie van vreemd zaad zijn, zoals ze dat noemen: Elin van een onbekende Deense donor, Lucas van onbekende Colombiaanse ouders en in het verhaalheden ontdekken de drie (vooral dankzij het speurwerk van Elin) dat Jona’s vader niet zijn biologische vader is.
 
Dat die uiteindelijk wel gevonden wordt, is de bijvangst van het profielwerkstuk dat Nederlandse havisten voor hun examen moet inleveren en presenteren, samen met een ander of anderen. Het is het beginmotief van het verhaal. In een moedig, en naar hij later meent, onbezonnen moment, heeft Jona als voorstel ingeleverd: een onderzoek naar de herinneringen van zijn dementerende, lieve oma Sara, die het de laatste tijd nu en dan heeft over een liefde met de naam Simon. Dat is niet de naam van haar overleden man. Jona’s mentor, de gaaf getypeerde Frank de Vreede, is enthousiast en heeft, laten we zeggen: in een moment van helderziendheid, Jona gekoppeld aan Lucas en Elin. Hoewel Jona met enige regelmaat naast Lucas zit, zijn ze geen maatjes. Met Elin heeft hij helemaal geen contact. Elin schrikt zich rot, en probeert onder deze samenwerking uit te komen, tevergeefs. Lucas vindt het allemaal best, hij zal zorgen voor de filmopnames als ze oma (en anderen) interviewen. Tot hun verbazing klikt het eigenlijk meteen en op de bekende crisis na loopt het onderzoek op rolletjes. Ze spreken deskundigen, en natuurlijk oma. De grootste tegenwerking ondervinden ze van Jona’s vader, Michaël, die een fel tegenstander is van ‘het zinloos wroeten in het verleden’. Aanvankelijk ook van een vriendin van oma, Rebecca, maar die verandert in een helper.  
 
Jona’s wereld is klein, hij woont met zijn vader Michaël in een klein huis op een hofje, tegenover zijn oma. Zijn moeder (Miriam) is verongelukt toen hij vijf jaar oud was. Al aan de namen kun je zien dat het bij Jona om een joods milieu gaat. Michaël gaat niet meer naar de synagoge maar hij leeft nog wel heel sterk naar de rituelen: de feesten vieren, en elke morgen samen met Jona de gebeden zeggen. Hij is een harde man, die zijn later verongelukte vrouw in een keurslijf dwong dat ze niet aankon. Foto’s ontbreken, muziek is taboe, vrienden in huis halen: liever niet. Hij beschuldigt Jona zelfs van een soort aandeel in de dood van zijn moeder: als hij er niet geweest was, leefde ze nog. Zij hield helemaal niet van hem, zegt hij ook nog. Het liefst zou hij morgen nog naar Israël verkassen.
 
Dankzij het onderzoek gaat Jona’s wereld open. Elin en Lucas delen hun muziek met hem, hij ontdekt zelf de muzieksmaak van zijn moeder via haar agenda’s, hij gaat piano spelen (niet thuis, uiteraard). De vader en moeder van Lucas voelen als tweede ouders, door hun aandacht, bijvoorbeeld, en door hun ruimte voor open gesprekken, creativiteit en muziek. De omgang met Lucas en Elin brengt verwarrende gevoelens bij Jona boven, eigenlijk is hij op allebei wel enigszins verliefd. Zij plagen hem een beetje met de extra aandacht die hun homoseksuele mentor voor hem heeft. Kortom: na het onderzoek is er sprake van een heel andere Jona. Bij Lucas en Elin is er ook wel wat gebeurd, maar wat minder heftig.
 
Anna van Praag haalt dus wel heel veel overhoop. Er is om te beginnen de nasleep van de Tweede Wereldoorlog, over Jona wordt zelfs – met een knipoog naar een uitspraak van Harry Mulisch -- gezegd dat hij, door zijn familiegeschiedenis, die oorlog is! Eerste verliefdheid, een homoseksuele mentor, twee vrouwen als ouders, hypersensitiviteit (bij Elin), schuldgevoelens, de dood en het gemis van een ouder, een repressieve ouder, joodse gebruiken, de liefdevolle relatie kleinzoon-oma, informatie over de werking van het geheugen en het omgaan met geheimen, het vieren van feesten, de rol van muziek en ook nog (mooie) verhaalmotiefjes als ‘niet zielig doen’ en hoe het zit met vriendschappen van je oma en opa. Maar goed, je kunt natuurlijk ook stellen dat er, als je drie pubers als hoofdpersonages hebt, nu eenmaal van alles langskomt.
 
Het is knap dat ondanks deze volheid van elementen en motieven de spanning nergens inzakt. Met het oog op identificatie, is het ook goed dat er alleen vanuit de drie pubers verteld wordt. In het geval van Jona maakt het scherp duidelijk dat het nu wellicht een keer klaar mag zijn met de enorme verwerkingslast die de drie generaties voor hem alsmaar doorgeven als het om de Tweede Wereldoorlog gaat. Kennis daarover en begrip ervoor, jazeker, maar niet het opleggen van schuldgevoelens.
 
Na het slot herhaalt de opmaakredactie de goed gekozen foto van het voorplat (het boek begint met een ‘negatief’ daarvan), met daarna nog een dubbelpagina in zwart. Op zich stijlvol, maar dit ‘rouwrandje’ past niet echt bij het positieve gevoel van het eind.
 
Anna van Praag: Jona, Lemniscaat, Rotterdam 2023, 266 p. ISBN 9789047715184

deze pagina printen of opslaan

Nieuwe recensies

BOEKEN NR. 2, FEBRUARI 2024

Bloedzang

Caro Van Thuyne

De essays 1982-2022

Stefan Hertmans

De vlaktes

Federico Falco

Licht dat naar ons tast. Verzamelde gedichten

Bernard Dewulf

Puur geluk

Katherine Mansfield

naar overzicht

JEUGDBOEKEN NR. 2, FEBRUARI 2024

Er kwam een krokodil logeren

Harmen van Straaten

Het meisje van het woud

Eléonore Devillepoix

Liefde en dood in de rode stad

Rindert Kromhout

Net goed!

Tjibbe Veldkamp, Rachelle Slingerland (ill.)

Patina. Patty is geen bagger

Jason Reynolds

naar overzicht


ontwerp: Ann Van der Kinderen   |   programmatie: dataweb   |   © MappaLibri